Grecja i Rzym

Pierwszym człowiekiem, który dokonał klasyfika­cji systemów politycznych pod względem formy sprawowania rządów był grecki filozof - Arysto­teles. Na podstawie politycznych doświadczeń Gre­ków wyróżnił cztery formy sprawowania władzy; monarchię (jedynowładztwo) - system, w którym władza (najczęściej dziedziczna) spoczywa w rę­kach jednego człowieka: arystokrację (władza naj­lepszych) - władzę sprawuje grupa najbogatszych, obywateli wyróżniających się szczególnym typem kultury; oligarchię, czyli rządy niewielkiej grupy uprzywilejowanej arystokracji, rodowej albo naj­częściej majątkowej. Oligarchia różniła się od ary­stokracji tym. że o władzy decydowały wyłącznie kryteria formalne, na przykład status majątkowy. Ostatnią formą rządów była demokracja, czyli wła­dza ludu, sprawowana przez dorosłych, wolnych obywateli, którzy podejmują decyzje na powszech­nych zebraniach. Demokracja starożytnych Greków miała jesz­cze jeden bardzo istotny element - izonomię, czyli równość wobec prawa. Zgodnie z tą zasadą, żaden obywatel, nawet wysoki urzędnik państwowy, nie mógł stawiać się ponad prawem. W pewnym mo­mencie każdy dostojnik musiał rozliczyć się ze swojej działalności, a za postępowanie wbrew prawu groziła kara.

Nieco bardziej skomplikowany system władzy panował w starożytnym Rzymie. Obywatele mają­cy udział w rządach dzielili się na trzy grupy. Rzymski senat był ciałem ustawodawczym, w któ­rym zasiadali najznamienitsi (najbogatsi i najlepiej urodzeni) obywatele Rzymu. Spośród senatorów wybierano najwyższych urzędników państwowych, którzy przewodniczyli obradom senatu, mieli uprawnienia sądowe i wojskowe. Urzędnicy byli wybierani na zebraniach wszystkich obywateli, czyli tzw. zgromadzeniach ludowych. Swój sys­tem rządów Rzymianie określali mianem respub-lica - czyli rzeczpospolita lub republika - w ten sposób pojawiła się pierwsza forma władzy ugrun­towanej w całym społeczeństwie.

Istotnym elementem rzymskiego ustroju było prawo. Podobnie jak Grecy, również Rzymianie byli przekonani, że wszyscy obywatel są równi wo­bec prawa, jednak o ile prawa stanowione przez Greków dotyczyły jedynie niewielkich obszarów miast-państw, o tyle Rzymianie musieli opraco­wać takie regulacje prawne, które obowiązywały w całym imperium. Funkcjonowanie tak ogrom­nego państwa wymagało stworzenia sprawnego aparatu biurokratycznego.